Od ludowych receptur przekazywanych z pokolenia na pokolenie po standaryzowane ekstrakty i badania laboratoryjne – fitoterapia przeszła długą drogę.

Fitoterapia dawniej i dziś – jak zmieniło się podejście do ziół?

Zioła towarzyszą człowiekowi od tysięcy lat. Zanim rozwinęła się współczesna farmacja, rośliny stanowiły jedno z podstawowych źródeł surowców wykorzystywanych w pielęgnacji, żywieniu oraz łagodzeniu różnych dolegliwości. Wiedza o ich właściwościach była początkowo oparta przede wszystkim na obserwacji i doświadczeniu. Dziś fitoterapia korzysta również z osiągnięć chemii, farmakologii, biologii i medycyny.

Zmienił się nie tylko sposób badania roślin, lecz także podejście do bezpieczeństwa ich stosowania. Obecnie coraz większą uwagę zwraca się na dawkę, jakość surowca, zawartość substancji czynnych, możliwe działania niepożądane oraz interakcje z lekami.

Jak wykorzystywano zioła w przeszłości?

W tradycyjnych społecznościach wiedza zielarska była przekazywana ustnie. Rośliny rozpoznawano na podstawie wyglądu, miejsca występowania, zapachu i pory zbioru. Przygotowywano z nich napary, odwary, maceraty, maści, okłady oraz nalewki.

Znaczenie miały przede wszystkim lokalne gatunki. W Polsce chętnie wykorzystywano między innymi rumianek, lipę, miętę, pokrzywę, dziurawiec, krwawnik, szałwię i korzeń kozłka lekarskiego. Wybór rośliny wynikał z wieloletniego doświadczenia, ale nie zawsze uwzględniał przeciwwskazania lub dokładne stężenie zawartych w niej składników.

Zielarstwo jako część codziennego życia

Zioła nie były oddzielone od żywności i domowej pielęgnacji. Dodawano je do potraw, przygotowywano z nich sezonowe napoje, wykorzystywano do kąpieli oraz przechowywano w domowych spiżarniach. Zielarstwo stanowiło element codzienności, a nie odrębną dziedzinę wymagającą specjalistycznej terminologii.

Dużą rolę w zachowaniu wiedzy o roślinach odegrały również klasztory. Zakonnicy prowadzili ogrody zielarskie, sporządzali opisy surowców i rozwijali receptury, które w późniejszych wiekach trafiały do zielników oraz pierwszych opracowań medycznych.

Czym różni się współczesna fitoterapia?

Dzisiejsza fitoterapia nie opiera się wyłącznie na tradycji. Surowce roślinne poddawane są analizom pozwalającym określić ich skład chemiczny i zawartość substancji aktywnych. Badane są między innymi olejki eteryczne, flawonoidy, garbniki, alkaloidy, związki fenolowe, saponiny i śluzy roślinne.

Dzięki temu można lepiej ocenić, w jaki sposób dana roślina oddziałuje na organizm, w jakiej formie powinna być stosowana oraz jakie ograniczenia wiążą się z jej używaniem. Istotne stały się również kontrola czystości mikrobiologicznej, oznaczanie zanieczyszczeń i właściwe przechowywanie surowca.

Od suszu do standaryzowanego ekstraktu

Tradycyjny napar pozostaje popularną formą korzystania z ziół, jednak obecnie dostępne są także ekstrakty suche i płynne, kapsułki, tabletki, syropy, olejki oraz gotowe mieszanki.

W przypadku części preparatów stosuje się standaryzację. Oznacza ona określenie zawartości wybranego związku lub grupy substancji czynnych w każdej porcji produktu. Dzięki temu skład preparatu jest bardziej powtarzalny niż w przypadku surowca, którego właściwości mogą zależeć od miejsca uprawy, pogody, terminu zbioru i sposobu suszenia.

Czy naturalne oznacza bezpieczne?

Jedną z najważniejszych zmian we współczesnym podejściu do ziół jest większa świadomość ryzyka. Rośliny zawierają biologicznie aktywne związki, dlatego mogą wpływać na działanie przyjmowanych leków.

Przykładem jest dziurawiec, który może zmieniać metabolizm wielu preparatów leczniczych. Ostrożności wymagają także zioła o działaniu uspokajającym, moczopędnym lub wpływającym na krzepnięcie krwi. Nie wszystkie surowce są odpowiednie dla dzieci, kobiet w ciąży, osób starszych i pacjentów z chorobami przewlekłymi.

Ziołowych preparatów nie należy więc stosować w nieograniczonych ilościach. Trzeba przestrzegać informacji producenta, nie przekraczać zalecanej porcji i konsultować łączenie ziół z lekami z lekarzem lub farmaceutą.

Tradycja i nauka mogą się uzupełniać

Współczesna fitoterapia nie odrzuca tradycji. Dawne zastosowania roślin często stanowią punkt wyjścia do dalszych badań. Nauka pozwala jednak oddzielić informacje potwierdzone od przekonań, które nie znalazły wystarczającego uzasadnienia.

Dzięki temu zioła mogą być stosowane bardziej świadomie. Nie są traktowane jako uniwersalny sposób na każdą dolegliwość, lecz jako element profilaktyki, codziennego stylu życia lub uzupełnienie postępowania zaleconego przez specjalistę.

Fitoterapia dawniej i dziś łączy doświadczenie wielu pokoleń z nowoczesnymi metodami badawczymi. Największą wartość przynosi wtedy, gdy wiedza o tradycyjnym wykorzystaniu roślin idzie w parze z oceną jakości, bezpieczeństwa i aktualnych dowodów naukowych.

Bibliografia

1. E. Lamer-Zarawska, B. Kowal-Gierczak, J. Niedworok (red.), Fitoterapia i leki roślinne, Wydawnictwo Lekarskie PZWL, Warszawa 2013.
2. S. Kohlmünzer, Farmakognozja. Podręcznik dla studentów farmacji, wyd. 5, Wydawnictwo Lekarskie PZWL, Warszawa 2017.
3. World Health Organization, WHO Monographs on Selected Medicinal Plants, Vol. 1, WHO, Geneva 1999.
4. European Scientific Cooperative on Phytotherapy, ESCOP Monographs: The Scientific Foundation for Herbal Medicinal Products, 2nd ed., Thieme, Stuttgart–New York 2003.
5. K. Bone, S. Mills, Principles and Practice of Phytotherapy: Modern Herbal Medicine, 2nd ed., Elsevier, Edinburgh 2012.
6. European Medicines Agency, Guideline on Quality of Herbal Medicinal Products/Traditional Herbal Medicinal Products, Revision 3, EMA 2022.