Historia Bliskiego Wschodu jest nierozerwalnie związana z wykorzystaniem roślin. Stanowiły one podstawę pożywienia, były przedmiotem handlu, służyły do przygotowywania wonności, olejów i maści, a część z nich wykorzystywano również w praktykach leczniczych oraz obrzędowych. Jednym ze źródeł pozwalających odtworzyć ten świat są teksty biblijne. Rośliny w Biblii nie występują jedynie jako symbole – bardzo często stanowią świadectwo codziennych zwyczajów mieszkańców starożytnego Bliskiego Wschodu.
Z tego względu zioła w Biblii są interesującym materiałem dla historyków kultury, etnobotaników i badaczy zajmujących się dziejami medycyny. Nie tworzą one wprawdzie uporządkowanego systemu, który można byłoby nazwać współczesnym zielarstwem, jednak pokazują, jak duże znaczenie miały naturalne surowce w życiu społeczeństw starożytnych. W szerszej perspektywie stanowią więc część zagadnienia określanego jako historia zielarstwa.
Rośliny jako element codzienności starożytnego Bliskiego Wschodu
W świecie, w którym nie istniał przemysł farmaceutyczny ani rozwinięta chemia syntetyczna, materiał pochodzenia roślinnego miał szczególne znaczenie. Rośliny lecznicze, tłuszcze, żywice, owoce i korzenie mogły być stosowane w pielęgnacji ciała, przygotowywaniu pokarmu oraz tradycyjnych sposobach postępowania z różnymi dolegliwościami.
Nie należy jednak utożsamiać tych praktyk ze współczesnym ziołolecznictwem czy naukową fitoterapią. Starożytne zastosowanie roślin wynikało z doświadczenia przekazywanego z pokolenia na pokolenie, lokalnych zwyczajów i dostępności określonych gatunków.
Dodatkową trudność stanowi identyfikacja nazw. Część określeń występujących w dawnych tekstach nie pozwala dzisiaj jednoznacznie ustalić gatunku botanicznego. Z tego względu badania określane jako botanika biblijna wymagają zestawiania tekstów z wiedzą archeologiczną, językoznawczą i przyrodniczą.
Mirra i kadzidło – cenne towary starożytnego świata
Do najbardziej znanych surowców wymienianych w tekstach biblijnych należy mirra. Była aromatyczną żywicą pozyskiwaną z drzew rodzaju Commiphora. Jej znaczenie wykraczało daleko poza sferę religijną. Mirra należała do kosztownych towarów transportowanych szlakami handlowymi prowadzącymi z południowej Arabii i Afryki Wschodniej na obszary śródziemnomorskie.
W Pieśni nad Pieśniami pojawia się między innymi opis:
„nard i szafran, wonna trzcina i cynamon […] mirra i aloes”
(Pnp 4,14)
Fragment dobrze pokazuje bogactwo aromatycznych surowców obecnych w kulturze tamtej epoki.
Podobną wartość miało kadzidło, otrzymywane z żywicy drzew rodzaju Boswellia. Zarówno mirra, jak i inne żywice roślinne należały do kosztownych produktów handlowych. Używano ich do produkcji wonności oraz podczas ceremonii.
Aloes – nazwa, która może wprowadzać w błąd
W tekstach biblijnych pojawia się także aloes, jednak historyczna identyfikacja tego surowca nie jest jednoznaczna. W części fragmentów określenie tłumaczone jako „aloes” mogło odnosić się nie do znanego współcześnie Aloe vera, lecz do aromatycznego drewna, prawdopodobnie pochodzenia azjatyckiego.
Jest to dobry przykład pokazujący, dlaczego dawnych nazw roślin nie należy bezpośrednio przenosić na współczesne surowce zielarskie.
Hyzop i symbolika oczyszczenia
Jedną z częściej przywoływanych roślin jest hyzop. W Psalmie 51 znajduje się zdanie:
„Pokrop mnie hizopem, a stanę się czysty”
(Ps 51,9)
Hyzop pojawia się w tekstach dotyczących rytuałów oczyszczenia, jednak również w tym przypadku identyfikacja botaniczna nie jest całkowicie pewna. Biblijna nazwa mogła odnosić się do rośliny innej niż współczesny Hyssopus officinalis.
Dla historyka szczególnie istotny jest sam fakt wykorzystywania roślin aromatycznych w obrzędach oraz praktykach związanych z oczyszczeniem.
Oliwka – jedna z najważniejszych roślin starożytności
Trudno znaleźć roślinę silniej związaną z gospodarką regionu śródziemnomorskiego niż oliwka. Jej owoce były źródłem tłuszczu, a oliwa z oliwek znajdowała bardzo szerokie zastosowanie.
Używano jej jako produktu spożywczego, paliwa do lamp, składnika kosmetyków oraz podstawy preparatów zapachowych. W Księdze Wyjścia opisano kompozycję oleju zawierającego między innymi mirrę, cynamon, wonną trzcinę i kasję.
Współczesne olejki roślinne pełnią zupełnie inną funkcję technologiczną niż wiele dawnych preparatów, jednak sama idea łączenia tłuszczu z aromatycznymi roślinami ma bardzo długą historię.
Cynamon, kasja i szafran – ślady dawnych szlaków handlowych
Wzmianki o egzotycznych przyprawach mają również znaczenie historyczne, ponieważ wskazują na rozbudowane kontakty handlowe.
Cynamon pochodził z terenów znacznie oddalonych od Palestyny. Podobnie kasja, której aromatyczna kora była cenionym towarem. W Pieśni nad Pieśniami wymieniony został również szafran, należący od starożytności do najdroższych surowców roślinnych.
Ich obecność w tekstach świadczy o tym, że przyprawy i wonności przemieszczały się pomiędzy odległymi obszarami Azji, Arabii, Afryki i basenu Morza Śródziemnego.
Nard – luksus zamknięty w niewielkim naczyniu
Szczególnie kosztownym surowcem był nard, pozyskiwany z roślin rosnących w regionie Himalajów. W Nowym Testamencie pojawia się scena użycia bardzo drogiego olejku nardowego.
W Ewangelii według św. Jana zapisano:
„Maria zaś wzięła funt szlachetnego i drogocennego olejku nardowego”
(J 12,3)
Wzmianka o wysokiej wartości produktu jest historycznie znacząca. Pokazuje, że część produktów roślinnych była dobrem luksusowym, transportowanym na bardzo duże odległości.
Mięta, koper i kminek – rośliny warte dziesięcinę
Zupełnie inną grupę tworzyły rośliny codzienne, uprawiane jako dodatki kulinarne i aromatyczne. W Ewangelii Mateusza wymienione zostały:
„mięta, koper i kminek”
(Mt 23,23)
Mięta, koper oraz kminek były na tyle powszechne i wartościowe, że pojawiają się w kontekście oddawania dziesięciny.
Stary Testament wspomina także kolendrę. W Księdze Liczb wygląd manny zostaje porównany do jej nasion. Takie wzmianki są cenne, ponieważ pokazują, że konkretne gatunki były powszechnie rozpoznawane przez ówczesnych odbiorców.
Czarnuszka jako świadectwo dawnych metod uprawy
Szczególnie ciekawy opis znajduje się w Księdze Izajasza. Pojawia się tam czarnuszka oraz sposób jej pozyskiwania:
„Czyż czarnuszkę młóci się saniami młockarskimi?”
(Iz 28,27)
Znaczenie tego fragmentu jest przede wszystkim historyczne. Tekst zachowuje informację o tym, że różne rośliny wymagały odmiennych metod zbioru i obróbki.
Biblia dokumentuje w ten sposób nie tylko wierzenia, ale także fragmenty wiedzy rolniczej i praktyki gospodarczej.
Piołun – od rzeczywistej goryczy do symbolu
Innego rodzaju znaczenie posiada piołun. Charakterystyczna gorycz tej rośliny sprawiła, że jej nazwa zaczęła funkcjonować jako symbol cierpienia, nieszczęścia i trudnego doświadczenia.
Mechanizm ten dobrze pokazuje, jak właściwości realnie znanych roślin przenikały do języka symbolicznego. Symbol był zrozumiały dlatego, że odbiorca znał smak lub właściwości danej rośliny z codziennego życia.
Figowiec, granat i winorośl
Ważną częścią gospodarki regionu były rośliny owocowe. Figowiec dostarczał owoców spożywanych świeżo i suszonych. Figi mogły być przechowywane przez dłuższy czas, dzięki czemu stanowiły wartościowy element żywności.
Podobne znaczenie miała winorośl i pozyskiwane z niej winogrona. Uprawa winorośli była jednym z charakterystycznych elementów rolnictwa śródziemnomorskiego.
Często wymieniany jest także granat, ceniony jako owoc, ale również wykorzystywany jako motyw dekoracyjny. W opisach krajobrazu i dobrobytu drzewa owocowe stają się oznaką żyzności ziemi.
Gorczyca – obserwacja natury utrwalona w przypowieści
Jedną z najbardziej znanych roślin Nowego Testamentu jest gorczyca. Motyw niewielkiego ziarna, z którego wyrasta duża roślina, został wykorzystany jako metafora rozwoju.
Historycznie jest to interesujące również dlatego, że pokazuje sposób posługiwania się wiedzą wynikającą z codziennych obserwacji przyrody. Obrazy rolnicze były zrozumiałe dla społeczeństwa, którego życie pozostawało bezpośrednio związane z uprawą ziemi.
Cedr – surowiec i symbol potęgi
Inną kategorię reprezentuje cedr. Cedry Libanu należały do najcenniejszych drzew starożytnego Bliskiego Wschodu. Drewno wykorzystywano w budownictwie, szczególnie przy wznoszeniu budowli reprezentacyjnych.
Ze względu na wielkość, trwałość i zapach cedr stał się również symbolem siły oraz majestatu.
Pszenica, jęczmień i soczewica – podstawy dawnej diety
Historia roślin biblijnych nie ogranicza się do wonności i ziół. Podstawowe znaczenie gospodarcze miała pszenica, z której przygotowywano pieczywo, oraz bardziej odporne na trudniejsze warunki jęczmień.
W tekstach pojawia się również soczewica. Rośliny strączkowe wraz ze zbożami stanowiły ważny element codziennego pożywienia mieszkańców regionu.
Ich obecność pokazuje, że historia roślin to nie tylko historia medycyny. To również dzieje rolnictwa, handlu i sposobów odżywiania.
Rośliny biblijne jako źródło wiedzy historycznej
Wzmianki o roślinach pozwalają częściowo odtworzyć materialną kulturę starożytnego Bliskiego Wschodu. Pokazują, jakie produkty uprawiano lokalnie, które sprowadzano z odległych regionów, czego używano do produkcji wonności i jak duże znaczenie miały naturalne materiały.
Nie każdą biblijną roślinę można przy tym uznać za historyczny przykład zastosowania leczniczego. Tradycja zielarska rozwijała się równolegle z praktykami kulinarnymi, kosmetycznymi, rolniczymi i religijnymi, dlatego zastosowania te należy od siebie odróżniać.
Właśnie ta różnorodność czyni teksty biblijne interesującym źródłem do badań nad dawnym wykorzystaniem roślin. Obok opisów obrzędów zachowały informacje o uprawie, produktach luksusowych, handlu dalekosiężnym oraz znaczeniu, jakie naturalne surowce roślinne miały w życiu ludzi kilka tysięcy lat temu.
